خبرگزاري فارس: بخش كشاورزي با 92 درصد بزرگترين و مهمترين مصرف كننده آب در كشور به شمار مي رود. بيش از 80 درصد اتلاف منابع آب به دليل عدم استفاده از تكنولوژي هاي پيشرفته آبياري در اين بخش به هدر مي رود.


آب از ديرباز مهمترين عامل توسعه در جهان بوده است. انسان ها در دوران اوليه زندگي نزديك رودخانه ها و منابع آب تجمع مي كردند و به فعاليت هاي كشاورزي مي پرداختند. 97 درصد منابع آبي غيرقابل استفاده براي كشاورزي بوده و مقدار بسيارمحدودي از آن ها به طور مستقيم از سوي انسان مورداستفاده قرارگرفته است. افزون بر آن، كمي بيش از 76.1 درصد از آب هاي كره زمين به صورت رودخانه هاي يخي از دسترس خارج شده و آنچه تقريباً باقي مانده در عمق زمين ذخيره شده است. بهره گيري از روش هاي نوين كشاورزي و استفاده بهينه از آب، عوامل حياتي براي نيل به هدف تأمين غذاي جمعيت درحال افزايش دنيا است. طبق برآوردها، در 30 سال آينده مردم جهان نيازمند 60 درصد غذاي بيشتر خواهند بود. بخش قابل توجهي از اين افزايش توليد، حاصل كشت متراكم (استفاده از زمين كمتر براي توليد بيشتر) كه نيازمند آبياري است، خواهند بود.

براساس آمار و اطلاعات منتشره، از كل اراضي 164 ميليون هكتاري كشور، درحال حاضر 18.8 ميليون هكتار در چرخه توليد محصولات كشاورزي قرار دارد. از اين مقدار حدود 8 ميليون هكتار به صورت آبي و حدود 6.3 ميليون هكتار به صورت ديم و بقيه به صورت آيش آبي و ديم مورد بهره‌برداري قرار دارند. در ارتباط با منابع آب نيز از حدود 93 ميليارد مترمكعب منابع آب مصرفي كشور حدود 86 ميليارد مترمكعب به حساب مصارف كشاورزي منظور مي‌گردد.

بر اساس آمار و ارقام موجود ميانگين سالانه حجم بارندگي ايران حدود 400 ميليارد متر مكعب برآورد مي شود كه از اين مقدار، 310 ميليارد متر مكعب در مناطق كوهستاني با مساحتي حدود 870 هزار كيلومتر مربع و 90ميليارد متر مكعب ديگر در مناطق دشتي به وسعت 778 كيلومتر مربع مي بارد. از مقدار فوق حدود 294 ميليارد متر مكعب به صورت تبخير و تعرق از دسترس خارج مي شود و از 116 ميليارد متر مكعب باقيمانده حدود 93 ميليارد متر مكعب از طريق منابع سطحي و زيرزميني بهره برداري مي شود و بقيه صرف تغذيه سفره هاي آب زيرزميني مي شود. از اين مقدار حدود 86 ميليارد مترمكعب جهت مصارف كشاورزي و نزديك به 7ميليارد مترمكعب آن به مصارف شرب و صنعت اختصاص مي‌يابد. از آنجايي كه متوسط حجم كل آب سالانه كشور رقمي ثابت است، تقاضا براي آب به ‌علت رشد نسبتاً بالاي جمعيت، توسعه كشاورزي، شهرنشيني و صنعت در سال‌هاي اخير، متوسط سرانه آب قابل تجديد كشور را تقليل داده است، به طوري كه اين رقم از حدود 5500 مترمكعب در سال 1340، به حدود 3400 مترمكعب در سال 1357، و حدود 2500 مترمكعب در سال 1367 و 2100 مترمكعب در سال 1376 كاهش يافته است. اين ميزان با توجه به روند افزايش جمعيت كشور با نرخ فعلي رشد در سال 1385 به حدود 1750 مترمكعب و در افق سال 1400 به حدود 1300 مترمكعب تنزل خواهد يافت. صرف نظر از تفاوت‌هاي آشكار منطقه‌‌اي در كشور و طيف گسترده مناطق خشك نظير سواحل خليج فارس و درياي عمان، نيمه شرقي كشور از خراسان تا سيستان و بلوچستان و نيز حوضه‌هاي مركزي كه ميزان سرانه آب قابل تجديد در آن‌ها از ميزان متوسط كشور به مراتب پايين‌تر است، ارقام متوسط سرانه آب كشور در سال‌هاي آينده به مفهوم ورود ايران به مرحله تنش آبي در سال 1385 و ورود به حد كم آبي جدي در سال 1415 شمسي خواهد بود.

بخش كشاورزي، بزرگترين مصرف كننده آب در كشور

آبياري از نظر علمي تعابير مختلفي دارد اما به معناي واقعي كلمه ، پخش آب روي زمين جهت نفوذ در خاك براي استفاده گياه و توليد محصول مي‌باشد. هر چند فقط 15 درصد از زمينهاي كشاورزي دنيا تحت آبياري قرار دارند و 85 درصد بقيه به صورت ديم و بدون آبياري مورد استفاده قرار مي‌گيرند اما نيمي از توليدات كشاورزي و غذايي مردم جهان از همين زمينهاي آبي حاصل مي‌شود. كه اين خود نشان دهنده اهميت و نقش آبياري در بخش كشاورزي است.

بخش كشاورزي با 92 درصد بزرگترين و مهمترين مصرف كننده آب در كشور به شمار مي رود. بيش از 80 درصد اتلاف منابع آب به دليل عدم استفاده از تكنولوژي هاي پيشرفته آبياري در اين بخش به هدر مي رود. تعدادي از كارشناسان معتقدند كه مديريت منابع آب كشور در شرايط فعلي مديريت مناسبي نيست و موجب شده تا طي سالهاي اخير شاهد كاهش منابع آب هاي زيرزميني و نيز كاهش سطح زيركشت كشاورزي در برخي مناطق باشيم. الگوي مصرف آب آشاميدني بر اساس اعلام بانك جهاني براي يك نفر در سال، يك متر مكعب و براي بهداشت در زندگي به ازاي هر نفر، 100 متر مكعب در سال است. بر اين اساس، در كشور ما 70 درصد بيشتر از الگوي جهاني آب مصرف مي‌شود! همچنين براساس آمار اعلام شده، ميانگين آب مصرفي سرانه جهان (صنعتي ، كشاورزي و آشاميدني) در حدود 580 مترمكعب براي هر نفر در سال است كه اين رقم در ايران حدود 1300 مترمكعب در سال است كه اين امر بيانگر اتلاف منابع آب و اسراف بيش از حد منابع حياتي مي‌باشد. مقدار مصرف سرانه آب لوله كشي آشاميدني در شهرهاي ايران در حدود 142 متر مكعب در سال است كه از مصرف سرانه برخي كشورهاي اروپايي پرآب ، مانند اتريش (108 مترمكعب درسال) و بلژيك (105 مترمكعب درسال) بيشتر است كه يكي از دلايل اين امر آن است كه در ايران از آب آشاميدني تصفيه شده براي شستشوي اتومبيل ، حياط ، آبياري باغچه ها، استحمام ، شستن لباس و ظروف استفاده مي شود. در حالي كه در اكثر كشورها آب آشاميدني از آبي كه به ساير مصارف مي رسد ، جداست.

منابع آب آبياري

• نزولات آسماني شامل برف و باران.
• آبهاي سطحي شامل رودخانه‌ها - سدها - مخازن آب - دريا - بركه‌ه‌اي آب شيرين - يخچالها و …
• آبهاي زيرزميني شامل چاه - قنات - چشمه.
هدف آبياري
• تامين آب كافي براي ادامه زندگي گياه.
• حفاظت و بيمه گياهان در مقابل تنش‌هاي ناشي از كم آبي يا بي آبي‌هاي كوتاه مدت.
• خنك كردن خاك و اتمسفر يا هواي اطراف گياه.
• شستن املاح مضر در خاك.
• نرم كردن ناحيه قابل شخم خاك.
منافع آبياري
• افزايش كمي و كيفي محصول
• سود حاصل از افزايش كمي و كيفي محصول
• درآمد حاصل از فروش آب براي دولت
• افزايش فرصت شغلي
اثرات سو آبياري
• فرسايش
• شور و قليايي شدن خاك
• غرقابي شدن يا باتلاقي شدن زمينهاي كشاورزي
• تخريب زمينهاي كشاورزي
• اتلاف سود و اتلاف بيهوده آبي كه با قيمت گزاف تامين گرديده و براي نگهداري و توزيع آن سرمايه گذاري زيادي صورت گرفته است.

هدر رفت آب در ايران بيش از ميانگين جهاني است

براساس گزارشات موجود ميزان هدر رفت آب در كشور ما 28 تا 30 درصد است درحالي كه اين مقدار اتلاف در دنيا 9 تا 12 درصد گزارش شده است كه يكي از عوامل اصلي آن برداشت هاي غيرمجاز از شبكه آب رساني و فرسودگي تاسيسات آب و شبكه هاي آبرساني است.
اصلاح الگوي مصرف، تنها راه براي گذر از بحران كم آبي، باتوجه به مصرف بيش از حد انرژي در كشور و همچنين كاهش منابع آبي، اصلاح الگوي مصرف در بخش هاي مختلف، مناسبترين و منطقي ترين راه حل براي گذراز بحران‌هاي موجود به نظر مي‌رسد. صرفه جويي در مصرف آب با استفاده از روشهاي نوين براي آبياري مانند: قطره‌اي، باراني، كوزه‌اي، تراوا زيرزميني، تانكر و ... مي‌تواند بسيار تأتير گذار باشد.

آبياري قطره‌اي روشي مناسب براي كاهش و هدر رفت آب در بخش كشاورزي

روش آبياري قطره‌اي ساليان دراز در فرانسه و در كشورهاي ديگر براي آبياري در گلخانه‌ها مورد استفاده بوده است. در ايران اين روش در دهه پنجاه ابداع شد و سطوح بزرگي با اين روش آبياري شدند ولي با مرور زمان مزايا و معايب اين روش مشخص شد. هزينه‌هاي زياد و تكنيك‌هاي نسبتا پيشرفته اين روش و نمكها و مواد جامد معلق در آبهاي ايران از معايب آبياري قطره‌اي بوده و باعث شده كه كشاورزان كمتر از اين روش آبياري استفاده كنند ولي اين دليلي نيست كه روش آبياري قطره‌اي را مطرود بدانيم و در پي رفع معايب آن باشيم. به ياد داشته باشيم با استفاده از روش آبياري قطره‌اي نسبت به روش غرقابي مي‌توانيم 5 الي6 برابر مصرف آب را كاهش دهيم.

كشاورزي و توسعه پايدار

كميسيون جهاني محيط زيست و توسعه در سال 1987 ، توسعه پايدار را چنين تعريف كرد: «توسعه اي كه بدون مخاطره انداختن توان نسلهاي آينده براي رفع نيازهاي خود، پاسخگوي نيازهاي حال حاضر باشد». اين مفهوم طي تعريف زير براي بخشهاي مواد غذايي وكشاورزي دقيق‌تر بيان شد و در سال 1988 توسط شوراي فائو مورد پذيرش قرار گرفت.

«توسعه پايدار، مديريت و نگهداري منابع طبيعي و جهت بخشي تحولات وساختار اداري است، به طوري كه تأمين مداوم نيازهاي بشري و رضايتمندي نسل حاضر و نسلهاي آينده را تضمين كند. چنين توسعه پايداري(در بخشهاي كشاورزي، جنگلداري وشيلات) با حفاظت زمين، آب و ذخائر ژنتيكي گياهي و جانوري همراه است، تخريب زيست محيطي به همراه ندارد، از فناوري مناسب استفاده مي كند، از نظر اقتصادي بالنده و پايدار واز نظر اجتماعي مورد قبول است.»